Ιμπεριαλισμός και πόλεμος στον 21ό αιώνα με αφορμή τον πόλεμο στην Ουκρανία

 του Διονύση Περδίκη

 

Α’ Μέρος: Εισαγωγή

Οι εξελίξεις στην Ουκρανία φέρνουν τον πόλεμο για άλλη μια φορά στην καρδιά της Ευρώπης, και συνολικά τον κόσμο πιο κοντά στο ενδεχόμενο ενός «θερμού» Τρίτου Παγκόσμιου Πολέμου, ανάμεσα μάλιστα σε πυρηνικές δυνάμεις, άρα και εν δυνάμει καταστροφικού συνολικά για τον ανθρώπινο πολιτισμό. Ακόμη και αν ο κίνδυνος αυτός αποφευχθεί, οι οξυμένες αντιθέσεις μεταξύ των μεγαλύτερων κρατών του κόσμου δεν επιτρέπουν την τελείως απαραίτητη διεθνή συνεννόηση για την προστασία του περιβάλλοντος, του οποίου η καταστροφή αποχτά, πλέον, χαρακτήρα άμεσης απειλής για την ανθρωπότητα.

Αναδεικνύεται, λοιπόν, η επείγουσα ανάγκη για την αυτόνομη παρέμβαση του λαϊκού παράγοντα, μέσα από τις κοινωνικές και πολιτικές του οργανώσεις, καταρχήν για την ειρήνη και την εθνική ανεξαρτησία από τον ιμπεριαλισμό, και, προοπτικά, για να ανοίξει η προοπτική ενός κόσμου χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, όπου ο πόλεμος θα ανήκει στην προϊστορία της ανθρωπότητας, και αυτή θα μπορεί να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του μέλλοντος ενωμένη.

Η διαλεκτική της εξάρτησης

 

μετ. Αλέξανδρος Μπάρτζος

επιμ. Διονύσης Περδίκης

 

Ψηφιακό βιβλίο: Ο Λένιν για τον Ιμπεριαλισμό και τον πόλεμο

 

του Διονύση Περδίκη

Το παρόν αποτελεί μια συλλογή λενινιστικών παραθεμάτων για το ζήτημα του ιμπεριαλισμού, της ιμπεριαλιστικής εκμετάλλευσης και καταπίεσης, της εθνικής εξάρτησης, αλλά και των πολέμων, δίκαιων και άδικων, ιμπεριαλιστικών και για την εθνική αυτοδιάθεση ή επαναστατικών, που είναι δυνατοί κατά το – σύμφωνα με τον Λένιν – ιμπεριαλιστικό στάδιο του καπιταλισμού.

Ευελπιστούμε να αξιοποιηθεί στη μελέτη της λενινιστικής σκέψης για τα παραπάνω ζητήματα, αλλά και στην ανάλυση της σημερινής ιστορικής συγκυρίας, μέσω της δημιουργικής ανάπτυξης της μαρξιστικής και λενινιστικής θεωρίας.

Σε καμία περίπτωση δε συνιστούμε στον αναγνώστη να αρκεστεί στα παραθέματα που συλλέξαμε. Αντίθετα, μπορεί να τα χρησιμοποιήσει με προσοχή, και ανατρέχοντας στις πηγές, ώστε η ερμηνεία τους να λάβει υπόψη τα συγκείμενα, και το ιστορικό τους πλαίσιο.

Ολόκληρο το βιβλίο εδώ.

Δείτε τα περιεχόμενα του βιβλίου στην ιστοσελίδα του Συλλόγου Μαρξ. Σκέψης "Γ. Κορδάτος"

Για την έξοδο από την ΕΕ, με αφορμή τη θέση του ΜΕΡΑ25 για την ΕΕ

 

του Διονύση Περδίκη

Ο Γ. Βαρουφάκης και το ΜΕΡΑ25 ανακαλύπτουν ότι η ΕΕ δεν μεταρρυθμίζεται...

Με ενδιαφέρον έπεσε στην αντίληψή μας μια πρόσφατη μεταστροφή (ή απλά ...παραλλαγή;) της θέσης του ΜΕΡΑ25, και του ίδιου του κ. Βαρουφάκη, σχετικά με την ΕΕ, και τη δυνατότητα μεταρρύθμισής της. Αναφερόμαστε στην ανάρτηση με αποσπάσματα από το πρόσφατο συνέδριο του ΜΕΡΑ25, με τον τίτλο "Αυτή η ΕΕ δεν μεταρρυθμίζεται. Μόνο ανατρέπεται!"[1].

Κείμενο εργασίας για την περιοδολόγηση του καπιταλισμού και το σύγχρονό του στάδιο

Το παρόν μπορεί να διαβαστεί ευκολότερα και ως αρχείο pdf

I. Εισαγωγή

Η απουσία μιας συστηματικής θεωρίας της ιστορικής εξέλιξης, και επομένως και περιοδολόγησης, του καπιταλισμού, είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία στα οποία χρίζει περαιτέρω ανάπτυξης η σύγχρονη μαρξιστική-λενινιστική θεωρία. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, παρατηρείται μια αναζωογόνηση και περαιτέρω ανάπτυξη της θεωρίας του σύγχρονου καπιταλισμού, σε μεγάλο βαθμό εντός του πλαισίου της κλασσικής θεωρίας του ιμπεριαλισμού ή (κρατικο-)μονοπωλιακού καπιταλισμού[1], με πλούσια αρθρογραφία και βιβλιογραφία σε διεθνές επίπεδο, και με κεντρικές έννοιες αυτές των

·       νέων μορφών εκμετάλλευσης και καταπίεσης που συμβάλουν στην ανάδυση της υπερεκμετάλλευσης της εργασίας ως κυρίαρχης τάσης (έναντι της σχετικής και απόλυτης υπεραξίας) στη σφαίρα της παραγωγής[2],

·       της διόγκωσης των μη παραγωγικών κλάδων, ιδιαίτερα του χρηματοπιστωτικού τομέα[3],

·       της μονοπωλιακής προσόδου[4] στη σφαίρα του ανταγωνισμού, σε σύνδεση με το τεχνολογικό μονοπώλιο λόγω της θεσμοθέτησης της πνευματικής ιδιοκτησίας[5],

·       όπως και των σχέσεων ιμπεριαλιστικής εξάρτησης -δηλ. εκμετάλλευσης και κυριαρχίας- στη σφαίρα της διεθνούς αγοράς και των διακρατικών σχέσεων[6].

Πρόσφατα, μάλιστα, διεξήχθη στα πλαίσια του 16^ου διεθνούς συνεδρίου για τον Ιστορικό Υλισμό, στο Λονδίνο, στις 7-10 Νοεμβρίου του περασμένου έτους, ειδική συνεδρία με την παραπάνω θεματολογία[7].

Στο παρόν κείμενο εργασίας, δεν μπορεί να αναπτυχθεί μια συστηματική θεωρία της ιστορικής εξέλιξης του καπιταλισμού. Αρκούμαστε στα παραπάνω σχόλια, στην παράθεση των σχετικών αναφορών στις υποσημειώσεις, ενώ ακολουθούν παρακάτω κάποιες μεθοδολογικές προτάσεις, αλλά και η συνοπτική σκιαγράφηση μιας ερευνητικής κατεύθυνσης. Δεσμευόμαστε, όμως, να συνεχίσουμε τις μεταφράσεις της σχετικής ξενόγλωσσης αρθρογραφίας[8], και να παρουσιάσουμε στο επόμενο διάστημα με ολοκληρωμένο τρόπο τις -υπό διαμόρφωση- απόψεις μας.

Σημειώσεις για τον ιμπεριαλισμό, ως το σύγχρονο, και ανώτερο στάδιο της ιστορικής εξέλιξης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής

Περίληψη

Ο σύγχρονος καπιταλισμός, είναι, κατά λογική σειρά προτεραιότητας:
- όσον αφορά τους κυρίαρχους τρόπους αναπαραγωγής του κεφαλαίου, δηλ. εκμετάλλευσης της εργασίας από το κεφάλαιο για την απόσπαση υπεραξίας:
ο καπιταλισμός όπου κυρίαρχη τάση είναι η υπερεκμετάλλευση της εργασίας ως αντιστάθμισμα στην κρίση της σχετικής υπεραξίας,
-όσον αφορά τις παραγωγικές δυνάμεις:
ο καπιταλισμός της διάκρισης της επιστημονικής εργασίας από την υπόλοιπη παραγωγική εργασία και της ανάδειξής της σε κυρίαρχη παραγωγική δύναμη,
- όσον αφορά τον τρόπο παραγωγής:
ο καπιταλισμός της αποβολής της ζωντανής, άμεσης εργασίας από την παραγωγή (προς όφελος μη παραγωγικών -(υπερ)αξίας- δραστηριοτήτων) λόγω της ευρείας χρήσης αυτοματισμών, και κατά συνέπεια, του κλονισμού της χρονικής διάρκειας της άμεσης εργασίας ως μέτρου της αξίας,
- όσον αφορά τις παραγωγικές σχέσεις:
ο καπιταλισμός στον οποίο αποκτά κυρίαρχο λόγο η νομική ιδιοκτησία του κεφαλαίου, και η χρήση της πολιτικής ισχύος που αυτή επιφέρει, για τον προσπορισμό διαφόρων ειδών προσόδων, έναντι της λειτουργίας του κεφαλαίου στην παραγωγή,
- όσον αφορά την κοινωνικοποίηση της παραγωγής μέσω του ανταγωνισμού:
μονοπωλιακός καπιταλισμός, της υπερσυγκέντρωσης του κεφαλαίου, στον οποίο γίνεται κυρίαρχος ο ρόλος διαφορετικών ειδών συστηματικών μονοπωλιακών προσόδων
- όσον αφορά την λειτουργία του κράτους στην παραγωγή:
ο απολυταρχικός καπιταλισμός στον οποίο το κράτος γίνεται αναγκαίος όρος τόσο της σχετικής υπεραξίας, μέσω της θεσμοποίησης της πνευματικής ιδιοκτησίας, δηλ., εμποδίων στην διάδοση, χρήση και αναπαραγωγή της επιστημονικής γνώσης, όσο και της υπερεκμετάλλευσης, μέσω της καταστολής της κυκλοφορίας της εργ. δύναμης (δηλ. της μετανάστευσης), κι όπου, κατά συνέπεια, η παρέμβαση του κράτους όλο και περισσότερο καταργεί την τυπική ελευθερία και ισότητα των παραγωγών, καθώς προσέρχονται στην καπιταλιστική αγορά ως κάτοχοι εμπορευμάτων (είτε κεφαλαίου, είτε εργ. δύναμης),
- όσον αφορά τη διεθνή αγορά:
ο καπιταλισμός της διεθνοποίησης της παραγωγής σε πολωμένες παραγωγικές αλυσίδες μεταφοράς (υπερ)αξίας, στους ανώτερους κρίκους των οποίων συγκεντρώνονται η ιδιοκτησία του κεφαλαίου και της νέας γνώσης, αλλά και ειδικευμένη και ακριβή εργατική δύναμη, και στους κατώτερους το μη μονοπωλιακό κεφάλαιο και η φτηνή, υπερεκμεταλλευόμενη εργασία,
-όσον αφορά τις διακρατικές σχέσεις:
ο καπιταλιστικός ιμπεριαλισμός, όπου η πολιτικο-στρατιωτική βία χρησιμοποιούνται για την αναπαραγωγή ή/και βελτίωση της θέσης του συνολικού κεφαλαιοκράτη του κάθε εθνικού κοινωνικο-οικονομικού σχηματισμού στις διεθνοποιημένες παραγωγικές αλυσίδες, αλλά και για την εξασφάλιση κάθε είδους πρσόδων (από την εκμετάλλευση πρώτων υλών, πλούσιου (ή εύφορου) (υπ)εδάφους κοκ)
-όσον αφορά τα εσωτερικά όρια του κεφαλαίου:
ο καπιταλισμός της κρίσης της σχετικής υπεραξίας, της αποβολής της αμέσης εργασίας -της μόνης που παράγει (υπερ)αξία- από την παραγωγή, της πτώσης του ποσοστού κέρδους λόγω της αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, ο καπιταλισμός των πιο συχνών και ισχυρών κρίσεων, έναντι της αδύναμης και ασταθούς ανάκαμψης,
- όσον αφορά τα εξωτερικά όρια του κεφαλαίου:
ο καπιταλισμός όπου το Κεφάλαιο όχι μόνο έχει κυριαρχήσει σχεδόν στο σύνολο του κόσμου, αλλά επιπλέον θέτει υπό τέτοια κυριαρχία την φύση και την ανθρώπινη κοινωνική δραστηριότητα, συμπεριλαμβανομένων δραστηριοτήτων του μη εργάσιμου χρόνου και της αναπαραγωγής της εργ. δύναμης, του πολιτισμού κοκ, όπου γίνεται φανερός ο κίνδυνος της ολικής καταστροφής του σύγχρονου ανθρώπινου πολιτισμού (καταστροφή φυσικού περιβάλλοντος, πιθανότητα θερμοπυρηνικού πολέμου, πολιτιστική εξαθλίωση κοκ)
-όσον, αφορά, τέλος, τη θέση του στην ιστορία:
το ανώτατο, και τελευταίο στάδιο της ιστορικής εξέλιξης του καπιταλισμού, αυτό της ωριμότητας που μετατρέπεται σε παρατεταμένο και παρασιτικό γήρας, σε μια βαρβαρότητα πρωτοφανή ιστορικά, απόρροια της προσέγγισης τόσο των εσωτερικών, όσο και των εξωτερικών του ορίων, όπου η περαιτέρω ανάπτυξη και επέκτασή του εις βάρος των εναπομείναντων προ-κεφαλαιοκρατικών σχέσεων παραγωγής έχει ιστορικά αντιδραστικό χαρακτήρα.


Παρακάτω καταγράφω μερικές σκέψεις για τον ιμπεριαλισμό, όσο πιο οργανωμένα γίνεται, και ως σκελετό για ένα άρθρο προς δημοσίευση (στο όχι πολύ μακρυνό μέλλον ελπίζω!).

Θα συνεχίσω να δουλεύω στο κείμενο, να προσθέτω αναφορές κοκ στους επόμενους μήνες.

1. Ασχολούμαστε με τον ιμπεριαλισμό ως στάδιο της ιστορικής ανάπτυξης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Ο ιμπεριαλισμός ως φαινόμενο στις διακρατικές σχέσεις ενός παγκοσμιοποιημένου πλέον καπιταλιστικού συστήματος είναι κάτι διαφορετικό και έπεται. Χρησιμοποιούμε τον ιστορικό όρο "ιμπεριαλισμός", για το ιστορικό στάδιο, όχι απαραίτητα διότι αποδίδει με τον καλύτερο τρόπο το περιεχόμενο, αλλά από μετριοφροσύνη (η επιβολή άλλου όρου προϋποθέτει το να πείσουμε πλατιά πρώτα απ' όλα για το περιεχόμενο), και από έγνοια να επικοινωνήσουμε με τα εκατομμύρια των μαρξιστών ανά τον κόσμο.

2. Περιοδολογούμε την βασική σχέση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής (ΚΤΠ), δηλ. την εκμετάλλευση της εργασίας από το κεφάλαιο, μέσα από την οποία αυτο-αναπαράγεται το κεφάλαιο. Η αναπαραγωγή της καπιταλιστικής κοινωνίας, δηλ. της κοινωνίας όπου κυριαρχεί ο ΚΤΠ, περνάει μέσα από την αναπαραγωγή του κεφαλαίου.

Ο ΚΤΠ προσδιορίζεται από τη διαλεκτική ενότητα των παραγωγικών σχέσεων και δυνάμεων. Αυτή είναι η κινητήριος δύναμη της εξέλιξής του.

Το κράτος αποτελεί στιγμή των παραγωγικών σχέσεων στην ταξική καπιταλιστική κοινωνία, ως η θεσμοθετημένη και οργανωμένη βία που διασφαλίζει την κυριαρχία του κεφαλαίου επί της εργασίας. Ως τέτοια δεν είναι άσχετο με τις παραγωγικές σχέσεις, αν και εμφανίζεται σε ένα πιο συγκεκριμένο επίπεδο ανάλυσης.

Η άποψη που παρουσιάζω παρακάτω δεν είναι ολοκληρωμένη. Επικεντρώνω στη μετάβαση στο ιμπεριαλιστικό στάδιο, και όχι στα προηγούμενα στάδια της ανάπτυξης του ΚΤΠ. Επίσης, δεν ασχολούμαι συγκεκριμένα με την πλευρά των παραγωγικών δυνάμεων. Από αυτήν συγκρατώ μόνο το αποτέλεσμά τους όσον αφορά την παραγωγικότητα και την κοινωνικοποίηση της παραγωγής, και όχι το πώς ακριβώς οδηγούν σε αυτά τα αποτελέσματα. Αντίστοιχα, για το κράτος, με ενδιαφέρει μόνο η επίδρασή του στο νόμο της αξίας, και όχι άλλες πλευρές του.

3. Ο πιο σύντομος και σχηματικός ορισμός που δίνω, λοιπόν, στο ιμπεριαλιστικό στάδιο, στο πιο υψηλό επίπεδο αφαίρεσης, είναι ο εξής:

Ιμπεριαλισμός είναι το στάδιο της ιστορικής ανάπτυξης του ΚΤΠ όπου αναδεικνύεται σε κυρίαρχη τάση η υπερέκμετάλλευση της εργασίας από το κεφάλαιο, έναντι των άλλων δύο μορφών εκμετάλλευσης, την απόλυτης και σχετικής υπεραξίας, και η οποία βασίζεται στην διαφοροποίηση της εργασίας στο πεδίο της ταξικής πάλης εις βάρος της τυπικής ελευθερίας και ισότητας των παραγωγών.

Η πολιτική οικονομία της σύγκρουσης με τους δανειστές και την ΕΕ, με αφορμή μια εκδήλωση στο Βερολίνο

Το Σάββατο 16 Απριλίου έλαβε χώρα στους χώρους της Ελληνικής Κοινότητας Βερολίνου (ΕΚΒ) εκδήλωση με θέμα "Η πολιτική οικονομία των εναλλακτικών στρατηγικών στο μνημόνιο" (βλ. βίντεο εδώ). με πρωτοβουλία της Κίνησης για το "ΟΧΙ μέχρι το τέλος των μνημονίων" και συνδιοργάνωση της ΕΚΒ. Προσκεκλημένοι ομιλητές ήταν ο Σταύρος Μαυρουδέας, (βλ. εισήγηση εδώ) καθ. Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, και ο Κώστας Παπουλής, μέλος του Ινστιτούτου Δημ. Μπάτσης και του Σχεδίου Β' (βλ. εισήγηση εδώ).

Ενδιαφέροντα άρθα για τις "ενδοαστικές αντιθέσεις" σε χώρες της ΕΕ

Παραθέτω 2 άρθρα (του Β. Πριμηκήρη στην Ίσκρα και του Π. Παπακωνσταντίνου στην Καθημερινή) που αναφέρονται στις αντιθέσεις μεταξύ ισχυρών κρατών της ΕΕ, όπως η Γαλλία και η Ιταλία, με τη Γερμανία, αλλά και μεταξύ μερίδων των αστικών τους τάξεων, σε σχέση με τα ζητήματα της οικονομικής κρίσης, του Ευρώ και της ΕΕ.


Προσωπικά θα ήθελα να σχολιάσω τα εξής:

Η Ελλάδα εξαρτημένη από τον ιμπεριαλισμό των πολυεθνικών μονοπωλίων σε όλους τους βασικούς οικονομικούς κλάδους

Παραθέτω σύνδεσμο σε ένα πολύ καλό άρθρο στον Εργατικό Αγώνα (αναδημοσίευση από άρθρο του του Χρίστου Καραμάνου στο e-dromos.gr) που περιγράφει συνοπτικά τη διείσδυση του ξένου κεφαλαίου σε όλους τους βασικούς κλάδους της οικονομίας της Ελλάδας.

Τα στοιχεία που παρατίθενται είναι εύκολα προσβάσιμα στον καθένα. Αν δε θέλει κάποιος να τα δει, είναι άλλο ζήτημα... Πάντως, για κάθε κομμουνιστικό-εργατικό-επαναστατικό κόμμα, το να μην τα βλέπει είναι εγκληματικό λάθος, και για την ηγεσία ενός τέτοιου κόμματος, ίσως και όχι και τόσο λάθος...

Ένα μικρό σχόλιο για τις ιδεολογικές ρίζες του σημερινού αναθεωρητισμού του ΚΚΕ...

Θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σε ένα ενδιαφέρον άρθρο στην Ίσκρα, από τον Δ. Μπελαντή, μέλος της ΚΕ του ΣΥΡΙΖΑ, το οποίο ασχολείται με τη στρατηγική του ΚΚΕ στον αντιφασιστικό αγώνα, και ειδικότερα με τη ..."θεωρία των σταδίων" και τη διαλεκτική εθνικού-ταξικού.
Το άρθρο θα ήταν πιο χρήσιμο να διαβαστεί κατά αντιπαράθεση με σειρά άρθρων για τα ίδια ζητήματα, στον Εργατικό Αγώνα, από τον Α. Θεοδώρου,  με επίκεντρο την Ολομέλεια του ΚΚΕ το 1934 (κυρίως εδώ, αλλά κι εδώ κι εδώ).

Αυγή και Ριζοσπάστης για την έκκληση του ΣΕΒ για ελληνική βιομηχανική πολιτική

Έχει πολύ ενδιαφέρον η ανακοίνωση του Συνδέσμου Ελλήνων Βιομηχάνων (ΣΕΒ) που αποτέλεσε αφορμή για το άρθρο του Χ. Δημήτρη στην Αυγή της Κυριακής, το οποίο σχολιάζει ο σημερινός Ριζοσπάστης.

Στη (δραματική!) αυτή ανακοίνωση ο ΣΕΒ εκφράζει τις "αγωνίες" του για την "κατάρρευση της παραγωγικής βάσης της χώρας" και για την ανυπαρξία κυβερνητικής πολιτικής στήριξης της εθνικής βιομηχανίας. Ωστόσο, σε κανένα σημείο της ανακοίνωσης δεν αποδίδεται σε πολιτικές της ΕΕ αυτή η κατάσταση, και σε κανένα σημείο της δεν υπονοείται καν η πιθανότητα/δυνατότητα για πραγματική εναντίωση στη σημερινή πολιτική, πχ για στάση πληρωμών του χρέους, πόσο μάλλον για έξοδο από την ΕΕ. Μάλιστα, η κριτική γίνεται μόνο προς την ελληνική κυβέρνηση, και από θέσεις υπεράσπισης της ΕΕ και της πολιτικής της για την αναζωογόνηση της βιομηχανίας.

Τι είδαν η Αυγή και ο Ριζοσπάστης σε αυτήν την ανακοίνωση;

Η εξάρτηση της Ελλάδας στον κλάδο του φαρμάκου

Θα ήθελα να τραβήξω την προσοχή των αναγνωστών του ιστολογίου σε ένα άρθρο διαμάντι στην Ίσκρα, κυρίως ως προς τα στοιχεία που δίνει για την εξάρτηση της Ελλάδας στον κλάδου του φαρμάκου.

Μας δείχνει τη διείσδυση του ξένου μονοπωλιακού κεφαλαίου στην ελληνική αγορά φαρμάκου, τη μεταφορά πλούτου/υπεραξίας από την Ελλάδα προς τις μητρικές εταιρείες μέσω του μηχανισμού της υπερτιμολόγησης των πρώτων υλών, και την εξάρτηση της χώρας μας, ανάμεσα σε άλλα και σε τεχνογνωσία, σε ακόμη έναν από τους βασικότερους οικονομικούς κλάδους.