Η πραγματική, αλλά και συμβολική, σημασία της φετινής Πρωτομαγιάς

Διαβάστε το άρθρο μου στη σελίδα του Συλλόγου Μαρξιστικής Σκέψης "Γ. Κορδάτος"...

Ατομικές ελευθερίες ή δημόσια υγεία; Ο διάβολος κρύβεται στη «πολεμική οικονομία».

Διαβάστε το άρθρο στην ιστοσελίδα του Συλλόγου Μαρξιστικής Σκέψης "Γ. Κορδάτος".

Καλύτερα από τώρα, παρά μετά, όταν μπορεί να είναι πολύ αργά...

του Διονύση Περδίκη

Τοποθετηθήκαμε πρόσφατα για την κρισιμότητα της σημερινής ιστορικής συγκυρίας (συνδυασμός πανδημίας, παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης, η απάντηση της «πολεμικής οικονομίας» κοκ) με ένα ολοκληρωμένο άρθρο Πανδημία, κρίση, «πολεμική οικονομία» από τη μια, …«κομμουνιστική αμηχανία» από την άλλη;.

Στη βάση της τελευταίας εξέλιξης με την απαγόρευση κυκλοφορίας καταθέτουμε μόνο κάποια ερωτήματα και μερικές ακόμη συγκεκριμένες προτάσεις:

Πανδημία, κρίση, «πολεμική οικονομία» από τη μια, …«κομμουνιστική αμηχανία» από την άλλη;

Οι εξελίξεις στη χώρα μας και στον κόσμο το τελευταίο διάστημα, με το ξέσπασμα της πανδημίας του κορονοϊού, θέτουν τους κομμουνιστές μπροστά σε μια πρωτόγνωρη κατάσταση, και πιθανόν σε μια ιστορική πρόκληση.

Διαβάστε το άρθρο μου στην ιστοσελίδα του Συλλόγου Μαρξιστικής Σκέψης "Γιάνης Κορδάτος"

Πόσοι πρόσφυγες και μετανάστες "χωράνε" στην ΕΕ και στην Ελλάδα;

Σήμερα η ΕΕ χρηματοδοτεί φυλακές, στρατόπεδα συγκέντρωσης, και άλλες κατασταλτικές πολιτικές σε Τουρκία, Λιβύη και Ελλάδα για να συγκρατήσει τις προσφυγικές και μεταναστευτικές ροές, οι οποίες δημιουργούνται ως συνέπεια των ιμπεριαλιστικών πολιτικών της ίδιας της ΕΕ και του ΝΑΤΟ σε Μ. Ανατολή και Αφρική [1].

Την ίδια στιγμή, η προσπάθεια των ανθρώπων αυτών να φτάσουν στις χώρες της ΕΕ, και η εκμετάλλευσή τους από την Τουρκία για να αποκομίσει πολιτικά οφέλη, κυρίως στο μέτωπο της Συρίας, συνιστά για το αστικό πολιτικό σύστημα, και δυστυχώς και για κάποιους που καμώνονται τους κομμουνιστές [2], "ασύμμετρη απειλή", "υβριδικό όπλο" κοκ, χωρίς κανείς να ξεκαθαρίζει ποιον κίνδυνο ακριβώς φέρουν οι άνθρωποι αυτοί και οι οικογένειες τους μαζί με την ....ύπαρξή τους....

Τι είδους απειλή συνιστούν, λοιπόν, πρόσφυγες και μετανάστες για την ΕΕ και την Ελλάδα;

Για την προσφυγική κρίση και τα καθήκοντα της κομμουνιστικής αριστεράς

του Διονύση Περδίκη

Σήμερα η προσφυγική κρίση στη χώρα μας βρίσκεται στο αποκορύφωμά της με βάση τις τελευταίες εξελίξεις, δηλ. τα γεγονότα στον Έβρο, και νωρίτερα, στα νησιά της Χίου και της Λέσβου. Για μια συνολική ανάλυση της κατάστασης και πολιτική θέση παραπέμπουμε στη σχετική ανακοίνωση του Συντονισμού δράσης και διαλόγου Κομμουνιστικών Δυνάμεων[1]. Στο παρόν άρθρο θα επικεντρώσουμε σε επιμέρους πλευρές του προβλήματος, προσπαθώντας να εξηγήσουμε και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η κομμουνιστική αριστερά για να ηγηθεί μιας φιλολαϊκής λύσης για την κρίση αυτή.

Για τους όρους της αφηρημένης εργασίας στην εμπορευματική παραγωγή

Μετάφραση - πρόλογος: Διονύσης Περδίκης

Επιμέλεια: Άρη Ντα Κούνια Ντα Κώστα Ντίας & Δημήτρης Μουστάκας

Σε συνέχεια της μετάφρασης άρθρου του Chai-on Lee για την μαρξική εργασιακή θεωρία της αξίας, παραθέτουμε και τη μετάφραση μέρους (σελ. 95-100) της διδακτορικής διατριβής του ίδιου συγγραφέα με τίτλο «Περί των τριών προβλημάτων της αφαίρεσης, της αναγωγής, και του μετασχηματισμού, στην εργασιακή θεωρία της αξίας του Μαρξ» («On the three problems of abstraction, reduction and transformation in Marx's labour theory of value.»), Birkbeck (University of London), 1990.

Στο απόσπασμα αυτό ο συγγραφέας αναφέρεται στις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μια εργασία μπορεί να θεωρηθεί ως αφηρημένη εργασία, και να επιδιωχθεί ο καθορισμός της αξίας της με την αναγωγή της σε ένα ποσό ομογενοποιημένης απλής εργασίας. Ως τέτοιες προϋποθέσεις προτείνει την κινητικότητα και την προσαρμοστικότητα ή ευελιξία της εργασίας, μέσω των οποίων μπορεί κάθε εργασία να πραγματοποιηθεί από κάθε συνηθισμένη εργατική δύναμη, όταν υπάρχει επαρκής εκπαίδευση και άσκηση.

Οι προϋποθέσεις αυτές, όμως, δεν πληρούνται για την πρωτότυπη, δημιουργική εργασία, όπως είναι κατά κανόνα η επιστημονική και καλλιτεχνική εργασία, για την οποία ο συγγραφέας προτείνει ότι δεν έχει μια αντικειμενικά απαλλοτριώσιμη μορφή, δηλ. το προϊόν της δεν προσφέρεται για να λάβει την εμπορευματική μορφή από μόνο του, χωρίς τον συνδυασμό της τέτοιας εργασίας με άλλες, στην παραγωγή ενός εμπορεύματος από κοινού, στα πλαίσια του ενιαίου συλλογικού εργάτη της καπιταλιστικής επιχείρησης.

Απουσία τέτοιου συνδυασμού, λοιπόν, ο συγγραφέας θεωρεί ότι το προϊόν της δημιουργικής, πρωτότυπης εργασίας, παίρνει τη μορφή του πλασματικού κεφαλαίου, όπως η γη, το οποίο βασίζεται σε νομική προστασία. Με άλλα λόγια, παίρνει τη μορφή του εμπορεύματος μόνο εξωτερικά, και αντίστοιχα μια τιμή στην αγορά, η οποία όμως δεν καθορίζεται αντικειμενικά από την εργασιακή αξία, δηλ. την αξία της οποίας η ουσία είναι η αφηρημένη εργασία.

Αντίστοιχα, προσθέτουμε από την πλευρά μας, τα εισοδήματα που προκύπτουν από την πώληση ενός τέτοιου εμπορεύματος, το οποίο προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα και προσφέρεται στην αγορά με αποκλειστικότητα, δεν συνιστούν κέρδη από παραγωγή υπεραξίας, αλλά μονοπωλιακές προσόδους. 

Όπως αναφέρθηκε και στον πρόλογο της μετάφρασης του παραπάνω άρθρου του ίδιου συγγραφέα, κάτι τέτοιο έχει πολύ σημαντικές συνέπειες στο βαθμό που έχει διεθνοποιηθεί η παραγωγή στον σύγχρονο καπιταλισμό, και η διεθνής αγορά κατακερματίζεται

• σε περιοχές του κόσμου όπου κυριαρχεί η σύνθετη -σε μεγάλο βαθμό επιστημονική, ή και μη παραγωγική- εργασία, και τα τεχνολογικά μονοπώλια,
• και σε άλλες, όπου κυριαρχεί η απλή, εκτελεστική εργασία, και η μαζική βιομηχανική παραγωγή εμπορευμάτων.

Μάλιστα, ο διεθνής αυτός καταμερισμός αναπαράγεται συστηματικά μέσα από νομοθεσίες πνευματικής ιδιοκτησίας (βλ. Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου), και αντιμεταναστευτικές νομοθεσίες, οι οποίες εμποδίζουν τη διεθνή κινητικότητα, τόσο της εργασίας, όσο και του κεφαλαίου (που δεν μπορεί να επενδυθεί ελεύθερα στη μίμηση της προστατευμένης τεχνολογίας). Βλ. το κείμενο εργασίας του Δ.Π. για τον καθοριστικό ρόλο των παραπάνω για τον σύγχρονο κρατικο-μονοπωλιακό καπιταλισμό ή ιμπεριαλισμό.

Διονύσης Περδίκης

Ακολουθεί το μεταφρασμένο απόσπασμα:

Επανεξέταση της εργασιακής θεωρίας της αξίας του Μαρξ, Chai-on Lee

Παραθέτουμε παρακάτω αποσπάσματα της μετάφρασης του άρθρου του Chai-on Lee (Εθνικό Πανεπιστήμιο Chou-nam, Κορέα) στην Cambridge Journal of Economics 1993, 14, 463-78, με τίτλο Επανεξέταση της εργασιακής θεωρίας της αξίας του Μαρξ (Marx's labour theory of value revisited), σε μετάφραση από την αγγλική γλώσσα του Διονύση Περδίκη και επιμέλεια του κειμένου από τον Δημήτρη Μουστάκα.

Το σύνολο της μετάφρασης μπορεί να αναγνωστεί σε μορφή pdf κάνοντας κλικ στον σύνδεσμο της παρακάτω εικόνας: 

Παρά τον τίτλο του άρθρου περί "επεναξέτασης" της μαρξικής εργασιακής θεωρίας της αξίας, ο αρθρογράφος καταπιάνεται με την υπεράσπιση της εν λόγω θεωρίας από κριτική που προέρχεται τόσο από μέρος της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας, όσο και της σραφφιανής ή (νεο-)ρικαρδιανής.

Ασχολείται με θέματα όπως ο μετασχηματισμός των αξιών σε τιμές παραγωγής, και η αναγωγή της αξίας της σύνθετης εργασίας σε απλή. 

Πρόκειται για ζητήματα των οποίων η εις βάθος κατανόηση και απαλλαγή από διαστρεβλωτικές ερμηνείες είναι απαραίτητη, προκειμένου να μελετηθούν τα σύγχρονα φαινόμενα του διεθνούς καταμερισμού εργασίας. Ειδικά εφόσον ο καταμερισμός αυτός διαχωρίζει όλο και περισσότερο

• από τη μια την σύνθετη, ειδικευμένη, διανοητική, δημιουργική ή και επιστημονική, εργασία, που απασχολείται κυρίως σε υπηρεσίες, και εν μέρει μη παραγωγική, η οποία συγκεντρώνεται κατά πλειοψηφία στις ανεπτυγμένες, ιμπεριαλιστικές επί το πλείστον, χώρες,
• και την απλή, ανειδίκευτη, χειρωνακτική, επαναληπτική-εκτελεστική, που απασχολείται παραγωγικά στη μεταποιητική και εξορυκτική βιομηχανία, η οποία συγκεντρώνεται κυρίως στις αναπτυσσόμενες, οικονομικά εκμεταλλευόμενες, και εξαρτημένες χώρες του κόσμου.

Ο τέτοιος διεθνής καταμερισμός της εργασίας από τη μια δημιουργεί μια διεθνή αγορά εμπορευμάτων και, παραγωγικών ή μη, εξαγωγών κεφαλαίου, και από την άλλη την κατακερματίζει στη βάση της πολιτικής (κρατικής) ισχύος, μέσα από κρατικομονοπωλιακές ρυθμίσεις που επεμβαίνουν στην ελεύθερη κυκλοφορία τόσο της εργατικής δύναμης, όσο και του κεφαλαίου (καταστολή μετανάστευσης, νομοθεσία πνευματικής ιδιοκτησίας, στρατιωτικο-πολιτικές επεμβάσεις κοκ). Έτσι, αναδεικνύεται σε θεμελιώδες ζήτημα η ανάπτυξη της πολιτικής οικονομίας της διεθνούς μεν, κατακερματισμένης και άνισης, δε, αγοράς, κατά την οποία προκύπτουν ερωτήματα για τα ποσοστά κέρδους, τους βαθμούς εκμετάλλευσης και την αξία της εργατικής δύναμης ανά περιοχή του κόσμου. Βλ. το κείμενο εργασίας του Δ.Π. για τον καθοριστικό ρόλο των παραπάνω για τον σύγχρονο κρατικο-μονοπωλιακό καπιταλισμό ή ιμπεριαλισμό.

Σε μια τέτοια έρευνα αποσκοπεί το ξεκαθάρισμα γύρω από τη μαρξική εργασιακή θεωρία της αξίας, στην οποία ελπίζουμε ότι συμβάλει η μετάφραση του άρθρου αυτού.

Παραθέτουμε παρακάτω την Εισαγωγή και τα τελευταία δύο μέρη του άρθρου, σε δύο ξεχωριστές ενότητες, και προσκαλούμε τον αναγνώστη να διαβάσει το σύνολο του άρθρου στο αρχείο pdf, ακολουθώντας τον παραπάνω σύνδεσμο.

Διονύσης Περδίκης

Κείμενο εργασίας για την περιοδολόγηση του καπιταλισμού και το σύγχρονό του στάδιο

Το παρόν μπορεί να διαβαστεί ευκολότερα και ως αρχείο pdf

I. Εισαγωγή

Η απουσία μιας συστηματικής θεωρίας της ιστορικής εξέλιξης, και επομένως και περιοδολόγησης, του καπιταλισμού, είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία στα οποία χρίζει περαιτέρω ανάπτυξης η σύγχρονη μαρξιστική-λενινιστική θεωρία. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, παρατηρείται μια αναζωογόνηση και περαιτέρω ανάπτυξη της θεωρίας του σύγχρονου καπιταλισμού, σε μεγάλο βαθμό εντός του πλαισίου της κλασσικής θεωρίας του ιμπεριαλισμού ή (κρατικο-)μονοπωλιακού καπιταλισμού[1], με πλούσια αρθρογραφία και βιβλιογραφία σε διεθνές επίπεδο, και με κεντρικές έννοιες αυτές των

·       νέων μορφών εκμετάλλευσης και καταπίεσης που συμβάλουν στην ανάδυση της υπερεκμετάλλευσης της εργασίας ως κυρίαρχης τάσης (έναντι της σχετικής και απόλυτης υπεραξίας) στη σφαίρα της παραγωγής[2],

·       της διόγκωσης των μη παραγωγικών κλάδων, ιδιαίτερα του χρηματοπιστωτικού τομέα[3],

·       της μονοπωλιακής προσόδου[4] στη σφαίρα του ανταγωνισμού, σε σύνδεση με το τεχνολογικό μονοπώλιο λόγω της θεσμοθέτησης της πνευματικής ιδιοκτησίας[5],

·       όπως και των σχέσεων ιμπεριαλιστικής εξάρτησης -δηλ. εκμετάλλευσης και κυριαρχίας- στη σφαίρα της διεθνούς αγοράς και των διακρατικών σχέσεων[6].

Πρόσφατα, μάλιστα, διεξήχθη στα πλαίσια του 16^ου διεθνούς συνεδρίου για τον Ιστορικό Υλισμό, στο Λονδίνο, στις 7-10 Νοεμβρίου του περασμένου έτους, ειδική συνεδρία με την παραπάνω θεματολογία[7].

Στο παρόν κείμενο εργασίας, δεν μπορεί να αναπτυχθεί μια συστηματική θεωρία της ιστορικής εξέλιξης του καπιταλισμού. Αρκούμαστε στα παραπάνω σχόλια, στην παράθεση των σχετικών αναφορών στις υποσημειώσεις, ενώ ακολουθούν παρακάτω κάποιες μεθοδολογικές προτάσεις, αλλά και η συνοπτική σκιαγράφηση μιας ερευνητικής κατεύθυνσης. Δεσμευόμαστε, όμως, να συνεχίσουμε τις μεταφράσεις της σχετικής ξενόγλωσσης αρθρογραφίας[8], και να παρουσιάσουμε στο επόμενο διάστημα με ολοκληρωμένο τρόπο τις -υπό διαμόρφωση- απόψεις μας.

Μια θέση για το θέμα της ψήφου των Ελλήνων μεταναστών

1. Η βασική μου θέση προκύπτει από το ότι ο καθένας μας πρέπει να ψηφίζει στη χώρα όπου ζει και εργάζεται με κάποια μονιμότητα.

2. Επιπλέον, δεν μπορεί κάποιος να ψηφίζει σε 2 χώρες, και ακόμη περισσότερο με το επίπεδο διασύνδεσης που έχουν οι χώρες σήμερα συμμετέχοντας σε διαφορετικές ολοκληρώσεις, συμμαχίες κοκ. Μάλιστα, εντός της ΕΕ, αυτό είναι σα μια διπλή ψήφος.

3. Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν υπάρχουν σχέσεις εξάρτησης από τη μια χώρα στην άλλη. Πχ κάποιος που ψηφίζει και στη Γερμανία και στην Ελλάδα επηρεάζει την Ελλάδα διπλά (ή και παραπάνω!)...

Παράδειγμα από το χώρο της "ευρωπαϊκής αριστεράς": σε εκδήλωση στο Βερολίνο με τον Λ. Βατικιώτη και κάποιον βουλευτή της Die Linke, ο εν λόγω βουλευτής είπε λίγο-πολύ ότι κάποιου είδους δανεισμός, με κάποιου είδους μνημόνιο, ήταν απαραίτητο για την Ελλάδα, προκειμένου να αποφύγει τη χρεωκοπία, διότι κινδύνευε το πανευρωπαϊκό χρηματοπιστωτικό σύστημα, και έκανε ειδική μνεία στα ασφαλιστικά ταμεία... Είναι γνωστό ότι μεγάλο μέρος των λαϊκών στρωμάτων στις ιμπεριαλιστικές χώρες έχει τη δυνατότητα να αποταμιεύει στα συνταξιοδοτικά και άλλα ασφαλιστικά ταμεία. Αυτά, πλέον τζογάρουν στα διεθνή χρηματιστήρια με τα αποθεματικά τους, και καταφέρνουν κατά καιρούς να προσπορίζονται κέρδη/υπεραξία που παράγεται αλλού, σε όλον τον κόσμο... Ε, αυτά (μπορεί να) είχαν δανείσει και την Ελλάδα... Προφανώς, είναι φανερή η σύγκρουση συμφέροντος κάποιου που ζει και εργάζεται στη Γερμανία και περιμένει να πάρει σύνταξη από τα δανεικά του ταμείου του στην Ελλάδα... και αυτού που δεν έχει δουλειά και κινδυνεύει να χάσει το σπίτι του εξ΄αιτίας των μνημονίων για την αποπληρωμή αυτών των δανεικών...

Μην πάω τώρα στην ...παγκόσμια δεξιά, στα Πατριαρχεία, τις ενώσεις Μακεδονομάχων κοκ...

4. Το κριτήριο της (διπλής) υπηκοότητας είναι το πιο ασφαλές, επομένως, για να καθορίζει το δικαίωμα ψήφου. Όποιος ζει στο εξωτερικό μόνιμα έχει υλικά συμφέροντα από πολλές πλευρές για να πάρει την τοπική υπηκοότητα, και δε θα αποφύγει να το κάνει μόνο και μόνο για να ...νοθεύει το εκλογικό σώμα στην Ελλάδα.

Ο καθένας το κάνει αυτό μετά από διαφορετικό χρονικό διάστημα, είτε γιατί οι νόμοι περί υπηκοότητας είναι διαφορετικοί σε κάθε χώρα, είτε λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών της ζωής του, πχ της κινητικότητας σε διαφορετικές χώρες. Οπότε, ένα χρονικό όριο δεν είναι το ιδανικό.
Από τη στιγμή που πάρει, όμως, την υπηκοότητα την ξένη, τόσο σε πρακτικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο συνδέει και την πολιτική του ζωή με μια άλλη χώρα, οπότε και θα πρέπει να σταματήσει να ψηφίζει για την Ελλάδα.

Επιπλέον, δεν μπορούμε στον 21ο αιώνα να επαναφέρουμε κριτήρια που σχετίζονται με την περιουσία...

5. Ίσως υπάρχουν πρακτικές λύσεις, ώστε να μπορούν να ψηφίζουν από εκλογικά τμήματα του εξωτερικού 2 ομάδες Ελλήνων πολιτών:

(α) αυτοί που βρίσκονται προσωρινά/συμπτωματικά στο εξωτερικό, πχ για διακοπές ή για λίγες μέρες/εβδομάδες/μήνες εργασίας κοκ αλλά είναι μόνιμοι κάτοικοι της Ελλάδας (ακόμη και αν έχουν και κάποια άλλη υπηκοότητα), και

(β) αυτοί που είναι μόνιμοι κάτοικοι εξωτερικού, αλλά δεν έχουν πάρει ακόμη την τοπική υπηκοότητα και δεν έχουν, επομένως, δικαίωμα ψήφου στο εξωτερικό. Η δεύτερη ομάδα, ειδικά εντός της ΕΕ, είναι ένα πραγματικό πρόβλημα, διότι λόγω της κινητικότητας εντός της ΕΕ, μπορεί κάποιος να αργήσει να εγκατασταθεί μόνιμα σε κάποια χώρα, αργώντας αντίστοιχα να πάρει ξένη υπηκοότητα.

Θα μπορούσαν πχ να κάνουν, μαζί με την αίτηση συμμετοχής σε εκλογικό τμήμα του εξωτερικού, υπεύθυνες δηλώσεις ότι ανήκουν στην μια ή στην άλλη περίπτωση, και, ειδικά στην περίπτωση (β), να εξουσιοδοτούν το ελλ. κράτος να κάνει ερώτηση στο ξένο κράτος για να επιβεβαιώσει την κατάσταση που δηλώνει ο επίδοξος ψηφοφόρος.

Στην συνέχεια, θα μπορούσε το ελλ. κράτος να κάνει δειγματοληπτικούς ελέγχους, ώστε να εντοπίζει τυχόν παραβάτες, και να υπάρχουν κάποιες ποινές γι' αυτούς, όπως στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων ή/και οικονομικές. Θα μπορούσε να δοθεί και στα κόμματα που συμμετέχουν στις εκλογές η δυνατότητα να ζητούν τον έλεγχο για συγκεκριμένα πρόσωπα που παρατηρούν στα εκλογικά τμήματα, και για τα οποία υποπτεύονται παράβαση.

Δεδομένου του μικρού κινήτρου να ρισκάρει κανείς το οτιδήποτε προκειμένου απλά ...να ψηφίσει, δεν νομίζω ότι θα ήταν τόσο δύσκολο να επιβληθεί το κριτήριο αυτό στην πράξη.

6. Όμως, ένα τέτοιο κριτήριο, όπως και κάθε άλλο από τα όσα αναφέρθηκαν (όπως πχ της χρονικής διάρκειας κοκ), διαχωρίζει τους Έλληνες υπηκόους σε κατηγορίες που έχουν ή δεν έχουν δικαίωμα ψήφου, κάτι που μάλλον απαιτεί συνταγματικές αλλαγές για να μην καταπέσει στο ΣτΕ.

Εναλλακτικά, η απόρριψη τελείως της διπλής υπηκοότητας, φαντάζομαι επίσης απαιτεί συνταγματικές αλλαγές.

Οπότε προκύπτει το ερώτημα, γιατί το ΚΚΕ, αλλά και άλλα κόμματα που συμφώνησαν με την τωρινή αναθεώρηση, δεν απαίτησαν η αναθεώρηση να συμπεριλάβει και αυτές τις πλευρές που διασφαλίζουν την σωστή λειτουργία του δικαιώματος αυτού;

7. Τέλος, νομίζω ότι σωστά απορρίπτεται η επιστολική ψήφος.
Πρώτον, δεν είναι δυνατή ούτε εντός της Ελλαδας, και δεν πείθομαι ότι για τις περισσότερες περιπτώσεις το ταξίδι εντός της Ευρώπης ή και των ΗΠΑ είναι πιο δύσκολο από ότι από την Αθήνα στον Έβρο ή στα νησιά.
Δεύτερον, τίθεται θέμα αξιοπιστίας, ακόμη και στον 21ο αιώνα, με αυτά που βλέπουν τα ματάκια μας κατά καιρούς. 

Το ίδιο ισχύει και για πολλά και μικρά εκλογικά τμήματα, τα οποία θα πρέπει να αποφευχθούν προς χάριν λίγων και μεγάλων, στα οποία να μπορούν να έχουν αντιπροσώπους τα περισσότερα ελληνικά κόμματα.

8. Πέρα από την συνταγματική αναθεώρηση ή τον εφαρμοστικό νόμο που από ότι φαίνεται θα θέσει κάποια κριτήρια, είναι στο χέρι και του δημοκρατικού κινήματος να πιέσει για να μην αλλοιωθεί το εκλογικό σώμα.

Με βάση την Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Greek_diaspora)

Έλληνες του εξωτερικού, γεννημένοι στην Ελλάδα:

136,914 στις ΗΠΑ (2012),

721,000 στην Κύπρο (2011, δεν είναι σαφές αν εννοεί γεννημένοι στην Ελλάδα),

Γερμανία 274,060 (2016),

Αυστραλία 93,743 (2016),

Καναδάς 62,715 (2016),

Μ. Βρετανία 78,872 (2011, δε διευκρινίζει που έχουν γεννηθεί και μετράει και Κύπριους),

και ακολουθούν Ρωσία, Αλβανία, Ουκρανία και άλλες χώρες με μικρότερους πληθυσμούς, οι περισσότερες από τις οποίες είναι χώρες της ΕΕ.

Άρα, με βάση τον συνολικό αριθμό που δε φαίνεται και τόσο μεγάλος, και στον βαθμό που δε θα γίνουν τίποτα τρελά και δοθεί δικαίωμα ψήφου στα παιδιά αυτών, ενώ έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό, δεν είναι αδύνατον να λειτουργήσει το όλο θέμα με έναν θεμιτό τρόπο. Είναι και θέμα του δημοκρατικού κινήματος κάτι τέτοιο...